Zapraszamy na kolejny felieton Gorlickiego Zakątku -  tym razem o o jednym z najwspanialszych parków miejskich w Polsce - Parku Miejskim w Gorlicach! Jeśli Wam się spodoba - odwiedźcie Gorlicki Zakątek na facebooku.

Park, który był wizytówką Gorlic… i całej epoki

Najstarszy naturalny park miejski w Polsce

Założony pod koniec XIX wieku z inicjatywy burmistrza Wojciecha Biechońskiego powstał nie na „pustym terenie”, lecz wśród dzikiej przyrody – w widłach rzek Ropy i Sękówki. Już w 1900 roku udostępniono go mieszkańcom.

• To nie był park „stworzony”.
• To był park odkryty – i tylko podkreślony ręką człowieka.
• Jedno z najwcześniejszych w Polsce założeń parku naturalnego.

„Jeden z najpiękniejszych parków kraju”

Już na początku XX wieku jego wyjątkowość była oczywista. Podróżnik Mieczysław Orłowicz pisał:

„10 minut od rynku miasta nad Ropą leży piękny park miejski, zwany Laskiem Sokolskim, jeden z najpiękniejszych publicznych parków kraju.

Wśród parku liczne urwiska i skały – stoi tu pomnik Słowackiego i znajdują się boiska sportowe.”

A w 1932 roku dodawano bez wahania:

„Najpiękniejszy park miejski w całej Polsce! (…) park naturalny.”

To nie była lokalna duma. To była opinia epoki.

Salon Gorlic – miejsce, gdzie wypadało bywać

To była przestrzeń elity.

Nie tylko się tu spacerowało – tu się bywało.

Panowie w melonikach i z laseczkami, damy w długich sukniach i kapeluszach, parasolki od słońca, dzieci w eleganckich wózkach…

To była scena życia towarzyskiego Galicji.

Na miejscu znajdowały się:

• ogród różany i kwiaty sprowadzane specjalnie do Gorlic,
•  egzotyczne rośliny i agawy,
•  altanki i ozdobne pawilony,
• kawiarnia z dancingami,
• kręgielnia, korty tenisowe, boiska, strzelnica.

Jedną z najbardziej niezwykłych atrakcji była sama rzeka.

Po Ropie sunęły gondole, a sterowali nimi… gondolierzy. Tak – w Gorlicach.

To nie była zwykła rozrywka.

To był element krajobrazu i stylu życia.

Spokojny nurt, zieleń wokół, rozmowy prowadzone półgłosem – chwile, które budowały atmosferę tego miejsca.

„Elitarne miejsce, które wypadało odwiedzić każdemu… przynajmniej raz w życiu.”

„Pół miasta było w parku” – życie, którego dziś nie ma

Park żył. Od rana do wieczora.

„Przy ładnej pogodzie – ilu tu ludzi! (…) chyba wtedy to z pół miasta było w parku.”

 

„Szło się przed południem, a drugi raz po południu, aż do wieczora.”

Festyny:

„Czasem 4–5 w sezonie (…) przeważnie całodzienne, z wieloma różnymi rozrywkami.”

Program:

• „Loteria fantowa… nagrodą była piłka nożna, a był też raz rower!”
• „Łowienie rybek, strzelnice, występy, konkursy, mecze, akrobacje…”

I najbardziej obrazowe:

• „Mecz… kto pierwszy wgryzie się do środka tortu (…) ręce w tył!
• Marmolada przylepiała się do policzków i nosa…”
• „Kataryniarz z papugą (…) wyciągał losy i przepowiadał przyszłość:
• ‘Młody, przystojny, zakochany czeka na ciebie…’”

To był świat emocji, śmiechu i wspólnoty. Świat, który dziś już nie istnieje.

Pawilon – serce parku

W centrum znajdował się pawilon:

• „Szalowany deskami, malowany w seledyn z białymi dekoracjami.”
• „Na parterze przekąski, słodycze, piwo i oranżada, a na środku stół bilardowy.”
• „Na piętrze taras – dancingi od 8 do 10 wieczór.”

Dodatkowo:

•  płatne gry bilardowe,
• restauracja dzierżawiona w okresie międzywojennym przez Tadeusza Kleina („Gospoda”, Rynek),
• dancingi, które podnosiły ceny, ale przyciągały ludzi.

Cennik mówił sam za siebie:

•  śniadanie – 0,60 zł
• obiad – 1,20 zł
• kolacja – 0,80 zł

Pawilon przetrwał wojnę, służąc różnym celom. Po II wojnie światowej spłonął, został odbudowany – i znów spłonął.

Dziś w jego miejscu stoi tężnia.

• Miejsce spotkań, rozmów i muzyki.
• Serce dawnego parku.

Park pod nadzorem – dyscyplina i porządek

To nie była swobodna przestrzeń jak dziś.

„Złamanie gałązki (…) powodowało natychmiastową interwencję ogrodnika.”

„Nie wiadomo skąd się zjawiali…”

„Czuło się respekt przed atmosferą parku.”

Obowiązywały zasady:

•  nie wolno było zrywać kwiatów,
•  nie wolno było chodzić po trawnikach,
• każde naruszenie kończyło się natychmiastową reakcją.

„Dzieci od małego wdrażano w zdyscyplinowany świat.”

Park wychowywał.

Uczył szacunku – do natury i do wspólnej przestrzeni.

Geologia i dzikość – park, który zaskakiwał

Największy fenomen krył się w jego formie.

„Na równinie częściowo sztuczny, a w części górskiej naturalny.”

„Strome skały tak zbliżają się do Ropy, że raptem jaka taka ścieżyno-aleja wiedzie ku końcowi…”

„Ścieżka wykuta w skale – chyba z 30-metrowy odcinek… nad głową ‘skalny dach’.”

„Mini pieczary – ‘oczy olbrzyma’.”

To nie był park spacerowy. To był:

•  krajobraz skalny,
• system wąwozów i jarów,
• mostki nad potokami,
• ścieżki wijące się między drzewami i kamieniami.

Góra Parkowa (346 m n.p.m.) zbudowana z piaskowców istebniańskich tworzy liczne nisze osuwiskowe, skarpy i obrywy, a zaokrąglone głazy są przykładem wietrzenia kulistego.

Park bardziej przypominał dziką przyrodę niż miejską przestrzeń.

Bitwa Gorlicka 1915 – moment, który wszystko zmienił

„Wojsko przygotowywało okopy i dokonywało wycinki lasów…” Park stał się pozycją artyleryjską. Ale największe zniszczenie dotknęło jego najbardziej wyjątkowej części – zboczy Góry Parkowej.

W wyniku ostrzału i działań wojennych całe fragmenty stoku osunęły się w dół. Zniszczone zostały półki skalne, urwiska i naturalne formy, które przez tysiące lat – na fundamentach skał liczących miliony lat – kształtowała natura.

To, co powstawało przez tysiące lat, człowiek zniszczył w ciągu kilku dni. Skala zniszczeń była tak duża, że po bitwie gorlickiej trzeba było tworzyć nowe mapy.

Zmieniła się topografia terenu – przebieg stoków, układ zboczy, a nawet wysokość wzgórz. Krajobraz został dosłownie przekształcony.

Skalne ściany, nisze osuwiskowe, charakterystyczne piaskowce istebniańskie – wszystko to zostało naruszone, rozbite, przemieszczone.

Park przetrwał. Ale nigdy nie odzyskał już swojego dawnego, pierwotnego charakteru.

Symbol pamięci

Po wojnie park odzyskał swoje znaczenie.

• 1919 – odsłonięcie pomnika Juliusza Słowackiego,
• zniszczony w czasie II wojny światowej,
• odbudowany w 1961 roku.

Stał się miejscem pamięci. Symbolem odradzającej się Polski.

Woda – życie i zagrożenie

Naturalne źródła były częścią codzienności:

„Sikała z niej woda do mycia rąk, a dla wielu i do picia.

Była dobra i czysta… zanim ją zanieczyszczono.”

Ale natura bywała też groźna:

• powódź 1934 – woda sięgała 1,6 m,
• osuwiska i ruchy ziemi (m.in. 2010 rok).

Od 2010 roku część parku pozostaje stale zamknięta. To efekt niestabilności zboczy i zagrożenia osuwiskowego.

Park nigdy nie został całkowicie ujarzmiony.

Rozwój i zmiany

W kolejnych latach rozwijano jego funkcje rekreacyjne:

• 1956 – powstaje linowy most wiszący, tzw. „ława”, wykonany przez pracowników Fabryki Maszyn i Sprzętu Wiertniczego „Glinik”,
• połowa lat 60. – budowa kąpieliska na Sękówce,
• 1972 – wybetonowanie dna – przez kilka lat było to jedyne strzeżone kąpielisko w Gorlicach,
• 1973 – obelisk z popiersiem założyciela parku, Wojciecha Biechońskiego (proj. Janusz Krauze).

Park znów był miejscem życia, wypoczynku i spotkań.

Nowe otwarcie – rewitalizacja

Po latach park doczekał się kolejnej dużej przemiany. Rewitalizacja przeprowadzona w 2018 roku przywróciła mu estetykę i funkcjonalność:

• odnowiono alejki i infrastrukturę,
• uporządkowano zieleń,
• pojawiły się nowe elementy rekreacyjne i wypoczynkowe.

To kolejny rozdział tej samej historii.

Park zmienia się – ale wciąż pozostaje sercem miasta.

Dlaczego to miejsce jest wyjątkowe

Bo łączy w sobie rzeczy, które rzadko występują razem:

• dziką naturę i elegancję,
• życie towarzyskie i ciszę,
• historię i codzienność,
• krajobraz górski i park miejski.

To nie jest zwykły park.

To żywy fragment historii Gorlic – miejsce, gdzie natura, ludzie i czas stworzyli coś absolutnie unikalnego.